Outro fermoso artigo “roubado” ou máis ben “emprestado” sobre o carro do país. Neste caso é a testemuña viva dun carpinteiro que dedicou parte da súa vida a facer e compoñer carros do país. O artigo está publicado na web da Espasa e velaí a súa transcrición íntegra:
Iste é o meu veciño Marino, un home que, con case 80 anos, conserva unha mente moi clara, gran carpinteiro e veciño de “porta con porta”. Agradézolle moito iste completo traballo que, desinteresadamente, fixo para deixar constancia do seu saber de bó carpinteiro, anque tamén podería falar dalgunhas cousas máis: música, caza, etc etc.
Gracias, Marino.
CONSTRUCCIÓN DUN CARRO DO PAIS
INTRODUCCIÓN:
Son un carpinteiro artesano que pasou a súa vida laboral facendo diversos traballos nun pobo do concello de Chandrexa de Queixa chamado A Espasa e, anque fixen de todo en cuestión de apeiros e ferramentas para a labranza e a agricultura, o mais gordo da miña vida foi o de facer e arranxar carros do país, cóntoos por centos e coido que nesta industria nun tuven competidor.
Material para a construcción dunha roda dun carro do pais
Normalmente unha roda faise con madeira especial de roble (carballo ou rebolo). Se o carpinteiro ten un pouco de experiencia sabe cal é a millor madeira no monte, antes xa de cortar a árbore. Ise carballo ten que estar nun sitio ben soleado, nunca en sitio sombrío. Debe te-la casca blanca, da cor dos “líquenes”. Medirá na súa base cincuenta centímetros de diámetro como mínimo, para elo é preciso que o carballo teña unha idade entre 80 e 100 anos, xa que esta árbore é de crecemento lento.
Córtase a árbore en tramos de 1,10 mts. de largo, lévanse ó aserradeiro onde se pon en pezas, a maior destas pezas, que se chama MIÓN deberá medir 1,10 mts. de largo, 0,35 mts. de ancho e 0,18 mts. de gordo. Logo, fanse outras dúas pezas que se chaman CAMBAS de 1,10 de largo, 0,35 de ancho e 0,10 de gordo; para completa-la roda precísanse outras dúas pezas de 1,10 de largo, 0,16 mts. de ancho e 0,05 mts. de gordo, estas pezas chámanse RELLEIRAS.
Debemos ter en conta que en cada comarca de Galicia non sempre se lle dá o mesmo nome ós utensilios de labranza e, eu descríboos tal e como os coñecemos aquí.
A madeira das rodas precisa de 8 a 10 anos para secarse ben, porque o carballo é moi duro e seca mal.
Construcción da roda
O carpinteiro debe ter algunhas ferramentas especiais e rudimentarias que solo sirven para facer carros.
O oficial prepara a primeira peza que se chama MIÓN, pona nas súas xustas medidas, faille dous buratos de 16×4 cms. que é por onde se meterán as pezas chamadas Rilleiras, teñen que entrar moi axustadas a golpe de maza; estas hay que reespigalas para deixalas nos extremos de 10×2 cms.
Seguidamente ven a colocación das dúas pezas chamadas cambas, hay que facerlle dous buratos de maior a menor, tal como están as relleiras e colocar estas pezas ben suxeitas a golpe de maza.
Unha vez que a roda está encasillada procédese a recortala, deixándoa ben redonda e dun diámetro dun metro, que é o que adoitan ter as rodas de alto; despois perfílase polos lados deixandoa a 4 cms. que é o que teñen os aros de ancho. Iste traballo chámase galgar. Entra as pezas ou xuntas do Mión e a Camba, co obxeto de reforzar a unión, póñense 8 planchas de platina de 14 cms. de largo e 4 de ancho, que van amarradas con clavos que facía o ferreiro chamados vitoque.
Entre o mión e a camba, fáiselle a ésta un burato en forma de semicírculo que se chama CEA, e serve para subir ó carro a modo de escaleira, iste burato mide 14 cms. de diámetro.
Chegados a iste punto, é o momento de facer o burato central da roda –onde irá o EIXE- que se chama entufadoira e deberá medir 10 por 11 cms. na parte de afora. Iste burato é moi difícil de facer ben exacto. No seu momento eu inventei unha ferramenta coa que se fai sen dificultade.
A roda está pronte para ferrala, cousa que se fai cuns aros (ou ferras) de ferro de 4 por 2 cms ou 4 por 2,5.
Cando eu era un neno, ferrábanse as rodas cunhas llantas de dúas pezas, que, pola parte de afora esran un pouco redondas e se lle chamaba de Lombo de Anguila e xa se mercaban cos buratos feitos, domábanse en frio sobre as rodas cunha panca de madeira de 4 mts. de largo ao mesmo tempo que se iban clavando cuns clavos de ferreiro de 20 cms. de largo. Istes aros colocábanse en dúas pezas que non se podían tocar, levaban unha separación de 2 cms. para permiti-la dilatación.
Máis tarde viñeron outras llantas tamén en dúas pezas e aburatadas, éstas en lugar de ser de lombo de anguila, eran ó contrario: levaban unha canal polo centro. Domábanse e clavábanse coma as outras e chamábanse Acanaladas.
FERRADO A FUEGO
Finalmente chegaron os clásicos aros redondos dunha sola peza. Hay que quentalos cun bó lume de leña ou carbón ata poñelos ó roxo vivo.
Como o ferro ó quentalo alarga, éstos aros solen alargar tanto coma teñen de gordo, entón entran floxos na peza de madeira da roda para, ó enfriarse apretar esta con moita forza; nesta operación hay que ser moi rápidos, xa que o ferro quente queima a madeira e, antes de que esto suceda, hay que meter todo nun pozo de auga.
O EIXE
O eixe do carro, é unha peza de moita importancia, non sólo polo valor en sí, se non polo admirable do cante e a voz que produce ó andar e rozar unha madeira contra a outra. Os carros nesta terra cantan moito, é tan potente o seu son que poden oirse a unha distancia de 8 ou 10 kms.
Dise que un carro cantor, leva a fama do carpinteiro e a ledicia do labrador.
A experiencia dinos que o eixe debe ser de bidueiro criado ne veira dun rio, onde poida beber moita auga no mes de agosto.
O bidueiro deberá medir na súa base alomenos 30 cms. de diámetro. Córtase de 2 mts. de largo, pélaselle a capa blanca que ten a casca e deixase secar, alomenos durante 3 anos.
Despois de estar ben seco, o carpinteiro debe poñer ben redondas as dúas cabezas que deberán ser de igual volumen (se non son iguales o carro cambiaraá de voz con frecuencia) pasará de grave a agudo. O centro do eixe leva oito caras iguales onde se lle fai unha abertura ó medio de dous cms. de ancho; esto é para que colla máis voz.
Reespígase á medida do burato das rodas e fáiselle un rebaixe nas dúas cabeceiras onde irá apoiado o chedeiro e, coma consecuencia do roce das dúas madeiras, producirase o canto.
Unha vez rematado todo esto pónselle as rodas a golpe dun pesado mazo de madeira e aquí ven o misterio: “Cada maestrillo tiene su librillo” e cada carpinteiro ten o seu secreto para que o carro cante ben.
Colocada-las rodas, póñenselle unhas anelas de ferro nos tres cms. que sale o eixe por fora da roda, para que non se roce contra as paredes e balados dos camiños e clávanselle uns ferros chamados Fieles, para que non se afloxen as rodas e que son feitos por un ferreiro.
O CHEDEIRO
O chedeiro é a parte do carro onde se pon a carga e de onde tiran as parexas de bois , esta parte do carro faise con madeira de bidueiro. Esta árbore debe ser de sitio sombrío e húmedo e, a poder ser, que teña as curvas adecuadas como as ten o chedeiro.
Córtase de 5 mts. de largo e sérrase en dous varales de 12 por 8 cms., logo déixase secar un ano; paasado ise tempo, o carpinteiro pono a domar polo menos tres meses para facerlle as curvas adecuadas e á medida. Un chedeiro fen feito, terá tres líneas rectas: a parte de adiante que lle chamamos cabezallo ten 1,10 mts., a do medio 2,10 e a de atrás 1,65.
Os Varales ou Chedas, 6,5 cms. de ancho por 11,5 cms. de alto; prepáranse 5 travesas de medeira de salgueiro, ben secas, de 7 por 8 cms. e ármase o chedeiro amarrando as dúas chedas xuntas no cabezallo, irán amarradas por dúas pezas chamadas Chavellas, a primeira serve para servir de enganche á cadea da que tira a parexa que vai diante e a segunda é para unir fortemente as dúas chedas.
Tamén se lle poñen ás chedas uns suplementos chamados Coucillós de 1,70 mts. de largo e do mesmo grosor cas chedas, nestas pezas é onde se apoiará o chedeiro no eixe e onde soportará todo o peso; póñenselle dúas pezas, unha por diante e outra por detrás do eixe, chamadas Treitoiras, que son as que suxetan o chedeiro contra o eixe; tamén se lle pon unha cuña de madeira que se chama Apeladoiro, que é a que apreta as Treitoiras contra o eixe para que cante e ademais fai de freno.
A un chedeiro completo fánselle 45 furas, entre elas, 10 son para os estadullos (ou fungueiros, como se lle chama nalgún outro sitio).
Hay que poñerlle o piso, que tamén debe ser de medeira de bidueiro de 2 cms. de gordo;
A anchura do chedeiro pode diferir en cada pueblo, e ven oscilando entre un metro e un metro vinte.
Tamén se lle fai unha rebaixa na punta do cabezallo, que é onde se suxeta o xugo por medio dunha correa de coiro chamada temoeiro.
Pónselle unha argola de ferro fortemente amarrada, no medio da travesa de atrás, chamada Recadén onde se engancha a parexa que se pon detrás co obxecto de couta-lo carro cando vai costa abaixo.
Sólo falta poñerlle oito ganchos de madeira chamados Piós, para enganchar niles a corda que amarra a carga e, como non!, pónselle unha peza de madeira cun burato lonxitudinal no cabezallo, que serve para poñe-la machada co obxecto de apretar os Apeladoiros para que cante o carro.
Na parte traseira poñeremos unha especie de cunca de madeira, onde se garda unha grasa especial para engrasa-lo eixe para que ande millor e cante máis claro.
Unha curiosidade e que cando se facía unha viaxe co carro a un pobo forasteiro, emborráchabase o eixe con viño e así cantaba máis e máis.
Aínda, a día de hoxe, no ano 2004, hay no meu pobo algún veciño que saca o carro da casa sólo por oilo cantar.
Todo está rematado, sólo falta pintalo e esto faise cunha pintura de cor bermello, que é unha tradición de sempre.
ANÉCDOTA
Aló polo ano 1936, en plena guerra civil, o noso cura párroco, organizou unhas misións na nosa parroquia, por uns padres Redentoristas. Como no noso municipio non existía ningunha carretera, foise a buscar aos predicadores cuns cabalos, xa que a pé non podían vir. O camiño era moi longo e malo e non querían facer moito sacrificio.
O cura xuntou arredor da igrexa da parroquia de San Pedro de Chandrexa aos habitantes das sete aldeas que compoñían esta parroquia, e que naqueles tempos eran bastantes.
Ao chega-los predicadores, prepararon o primeiro sermón e, despois de saudar á xente dixeron o seguinte: Nosotros fuimos llegando, pero los cajones con las medallas, los crucifijos, los rosarios y los escapularios no sabemos si llegarán, porque vienen en un carro tirado por cuatro parejas de bueyes y dos tiran para adelante y dos tiran para atrás.
A explicación é que como o camiño era tan malo e tiña costas arriba e costas abaixo muy pronunciadas, cando se presenta unha costa abaixo co 50% de desnivel hay que poñerlle duas parellas por detrás ao carro para aguantalo, e esto os Misioneiros de Astorga (provincia eclesiástica á que pertenecemos) nunca o viran.
Marino Vázquez Vasallo. Carpinteiro e veciño de Espasa.
